Nơi dòng sông chảy ngược- tùy bút Đào Duy An

Nơi dòng sông chảy ngược

(Một chút với lãng khách cao nguyên
Kon Tum)

      Các nền văn minh trên thế giới hầu như đều
hình thành bên dòng sông: nền văn minh Ai Cập bên dòng sông Nile, nền văn minh
Bách Việt bên dòng Dương Tử, nền văn minh Ấn Độ bên dòng sông Hằng, nền văn
minh châu Âu xanh màu sông Volga và Danube, nền văn minh Nam Mỹ vỗ về lưu vực
sông Amazon và nền văn minh sông Hồng, sông Mã, sông Lam trên 5000 năm khi con
dân Lạc Việt từ núi Thái sông Nguồn lui về cộng cư với dân Việt bản địa tại Bắc
Trung bộ và vùng trung du Bắc bộ Việt thân thương.

Bình minh trên sông Đăk Bla, đoạn Kon Mơ
Nây Sơ Lam. Ảnh: Đào Duy An

      Mọi con sông đều hoà biển cả. Sông nước
Việt vồn vã về biển Đông. Trong tôi đang chảy một dòng sông cũng về biển Đông nhưng
”ngược” lối; và, một nền văn hóa đang thành hình bên một dòng sông ấy: nền văn
hóa bản địa Kon Tum ôm ấp dòng Đăk Bla mà tên gốc là Krong Blah.

      Chế Lan Viên bảo: "Khi ta ở chỉ là
nơi đất ở/Khi ta đi đất bỗng hóa tâm hồn". Với tôi miền đất này đã là máu,
là thịt ngay từ ngày dấu chân con in lối rừng thuở 1979 và trăng đại ngàn của
Tây Trường Sơn đã chiếu rọi tâm hồn từ đó. Đất đã là linh hồn từ thuở ban đầu ấy
rồi!

Kroong Pô kô, đoạn cầu Kroong cũ. Ảnh: Đào Duy An.

      Ngày phổ thông trung học tôi miên man mỗi
chiều trên bãi cát Đăk Bla phía xứ Phương Hòa. Tôi chờ trăng lên để uống những
giọt vàng sóng sánh để nghe ma Hời rên rỉ đâu đó bởi đây đã từng là vùng đệm
chiến tranh của hai nước Champa và Chân Lạp từ thế kỷ VII đến thế kỷ VIII sau
công nguyên và sau đó 300 năm Kon Tum thuộc về Champa.

      Tôi thân quen với những địa danh trìu mến
nghe ngọt lịm từ tiếng gọi đầu như Tân Hương (có từ năm 1874), Phương Nghĩa (có
từ năm 1882), Phương Quý (có từ năm 1887), Phương Hòa (có từ năm 1892), Trung
Lương (có từ năm 1914), Lương Khế (có từ năm 1927)...; tình cảm ấy giống thứ
tình năm 1999 tôi dành cho Huế-nơi tôi sống đậu hơn hai năm- nào An Cựu, nào An
Hòa, nào Nông, nào Truồi. Tôi bảo với bạn tôi: "Địa danh Kon Tum tình tứ
thật!".


      Tự thuở hồng hoang vùng đất này đã chuộng
hòa bình. Chuyện kể rằng hai người con trai Bahnar là Jơ Rông và Uông chán cảnh
dân làng đánh nhau với các làng bên đã bỏ làng cũ, đến vùng đất trũng cạnh hồ
nước dựng nhà ở. Đất lành chim đậu, dần dà nơi này nên Kon Tum mà tiếng Bahnar
nghĩa là Làng Hồ từ những năm 1800.

Hợp
lưu Đăk Bla và Kroong Pô kô

      Kon Tum chân chất lắm! Đất yên ả giữa núi
vòng thấp thoáng, độ cao Kon Tum so với mặt nước biển là khoảng 525 mét, nắng
mưa hai mùa rõ rệt, phần lớn diện tích nằm phía Tây Trường Sơn và nằm trọn
trong cao nguyên Kon Tum cho nên sông chảy xuôi mà tưởng chừng như ngược. Hai
quốc lộ trườn mãi mới về đến xuôi ở hướng đông-bắc và bắc-nam. Sông hiền hòa,
len lỏi và ôm hông thị xã như thể vòng tay cô gái ôm ngang người mình yêu
thương dạo chiều khắp phố. Đăk Bla vốn có hợp lưu là sông Đăk Po Kei, Đăk Pơ Ne
đi một mình chỉ khoảng hơn một trăm ki lô mét thôi từ huyện Kon Plong phía đông
bắc tỉnh Kon Tum xuôi về thị xã lượn lờ sang tây-nam hợp với con sông Kroong Pô
Kô từ hướng bắc đổ xuống thành dòng Sê San tạo nên thủy điện Ya Ly sau đó sang
Cam Pu Chia "làm dâu" rồi mới hòa với dòng Mê Kông để về lại biển
Đông.


      Bờ bắc là thị xã êm đềm, thấp thoáng làng
người bản địa Bahnar và Rơngao (hợp huyết của hai dân tộc Jrai và Bahnar-hai
trong sáu sắc tộc bản địa của tỉnh Kon Tum) như làng Kon Mơ Nây Kon Tu, Kon Mơ
Nây Sơ Lam, Kon Klor, Kon Tum Kơpâng, Kon Tum Kơnâm, Kon Hra Chót, Plei Tơ
Ngia, Kon Rơ Bàng. Bờ nam xanh rì bãi mía, chấp chới phía sau màu hy vọng ấy là
làng thắm Phương Hòa của người Kinh và làng Đăk Rơ Wa, Plei Groi của người
Bahnar. Các làng người bản địa đều nằm dọc sông Đăk Bla. Tôi bảo với những người
bạn Huế: ”Kon Tum có thế đất và nếp sống na ná cố đô. Đất thần kinh có dòng
Hương thơ mộng và man mác thì Kon Tum có dòng Đăk Bla mộc mạc và trầm tư”. Khi
bạn tôi lên Kon Tum, họ cười và dường như hiểu nỗi lòng tôi với miền đất
trũng.      

Nhà xưa trên đường Nguyễn Huệ, Kon Tum.

Ảnh: Đào Duy An

      Giọng Kon Tum khá đặc trưng. Đó không phải
là chất giọng xứ Quảng ngang bè, giọng Bình Định mềm đục (đây là hai vùng quê gốc
của người Kinh Kon Tum), giọng Huế trĩu tình mà là giọng trong vắt và mượt như dòng
Đăk Bla. Với tôi, chỉ nghe em cũng đã nhận ra chất Kon Tum ngàn năm kiến tạo.
Ôi! Sự hợp hoan của đất, của nước, của trời và của bao miền hội tụ nơi đây để
nên giọng em mới ngọt ngào làm sao. Không biết những cuộc di dân xưa ảnh hưởng
sao đến khí chất người Kon Tum, nhất là người con gái. Em mặn mà, em nhỏ nhẹ,
em nhẫn nại như dòng sông chảy ngược. Em con dòng tổ nào trong những dòng người
âm thầm xé rừng lên Kon Tum để yêu vùng đất trũng. Tôi như nghe những bước chân
xưa của ba đợt xé rừng lịch sử; đó là những năm đời vua Thiệu Trị vì lánh nạn
bài Thiên Chúa giáo mà các giáo dân theo nhà truyền đạo đặt dấu chân Kinh đầu
tiên tại Kon Tum rồi cuộc di dân khổ sai thời Pháp thuộc và sau đó mười lăm năm
là cuộc di dân cưỡng cư từ Bắc vào những năm một chín năm tư. Thuở 1883 Kon Tum
chỉ có 1500 dân với một tổng Tân Hương (tên gọi tiền thân của thị xã Kon Tum)
và các làng người Bahnar, Rơngao phụ cận. Năm 2005 thị xã Kon Tum có khoảng
120.000 người (gồm 20 tộc người) với chừng 35.000 người Kinh có đạo Thiên Chúa
giáo và Phật giáo. Dẫu em con dòng tổ nào tôi cũng biết ơn bởi dòng máu chảy
trong em hiền hòa và nhẫn nại để lòng tôi mát khi nghe bạn mình bảo: ”Các cô
nàng xứ núi hớp hồn ta!”.

Đôi bạn Rơ Ngao bên sông Đăk Bla đoạn
Kon K’Tu.

Ảnh: Đào Duy An.

     Trong tôi, mọi dòng sông luôn tuôn chảy.
Giã từ nắng tuổi thơ bên dòng Trà thi ca, tôi đi qua con sông Ba trong chuyện cổ
‘’Gươm ông Tú’’ ở huyện An Khê tỉnh Gia Lai-Kon Tum cũ, vượt "cổng trời"
Mang Yang để đến ngâm mình trong dòng Ya Xia ở Vùng Kinh tế mới Sa Thầy. Tôi thẫn
thờ trước vẻ đẹp mặn mà của con sông Cầu tình tứ vòng ôm thành phố Thái Nguyên.
Tôi về tận bến Bính ở Hải Phòng của Nguyên Hồng để so màu son mùa nước lũ sông
Bạch Đằng với sông Hồng. Tôi trầm tư dòng Hương man mác ở Huế, thả hồn theo mây
mơ về bà mụ thiên giúp chúa Tiên Nguyễn Hoàng chọn thế muôn đời để mở mang bờ
cõi Việt. Tôi xuôi dòng Thu Bồn ở Quảng Nam trầm ngâm với lịch sử và phế tích
Champa. Tôi nếm vị mằn mặn con sông Cái Nha Trang. Tôi đi ngang dòng Đồng Nai,
nhìn thấp thoáng những lựng bèo trôi dạt, thương nhớ chú bé An trong "Đất
rừng phương Nam" của Đoàn Giỏi. Mỗi con sông của Việt Nam đều e ấp hồn thơ
nhưng vẫn chảy âm thầm trong tôi dòng Đăk Bla "ngược" lối. Sông cũng
giống như người: tôi liên tưởng dòng Đăk Bla chảy ngược sang tỉnh Ratanakiri và
Stung Treng của Campuchia với công chúa Huyền Trân đời nhà Trần phải giã từ người
yêu là tướng Trần Khắc Chung vâng lệnh vua cha xuôi Champa để lấy Chế Mân và
đem về cho nước Việt hai châu Ô và châu Rí. Thế Đăk Bla đem về gì cho Kon Tum
cho nước Việt khi sang "làm dâu" xứ người; có lẽ đó là mối bang giao:
tình người chung một dòng sông.

Một góc Kon Tum, chụp từ sân thượng
khách sạn Đông Dương 2007. Ảnh: Đào Duy An.

      Ôi! Đăk Bla của em và của tôi!

      Nơi ấy, em tắm tuổi thơ!

      Nơi ấy, mẹ gội cho từng đứa!




     Em giã biệt con sông Côn thét gào mùa lũ,
    
tôi xa dòng Trà khát vọng trăng non.
     Ta nắm tay nhau lội dọc bãi bồi
    
dòng chảy ngược, ta hẹn trăng ngàn bên cầu treo Kon Klor.

    
Cảm ơn em!

     Cảm ơn miền đất trũng!





     Mai này dẫu biệt Đăk Bla và trăng đại ngàn
vẫn sáng trong tôi màu trời cũ, nơi ấy vẫn còn người kể chuyện cổ ’’Kinh và
Bahnar là anh em’’ của tự ngày xưa; và, da diết hơn, nơi ấy có em nhẫn nại như
người đi mở cõi hôm nao và dịu hiền như dòng sông chảy ngược. Dẫu dòng ngược
nhưng sông vẫn chảy; nền văn hóa bản địa có lẽ bắt đầu từ đây.

     Tôi hy vọng không lâu nữa có một cụm từ mới
trong Từ điển Nhân văn học Việt Nam, cụm từ: “Tính cách người Kon Tum”.

Võ Lâm 11/2005- Cây Quéo 11/2012-
Đào Duy An